Nur-Sultan
Мiнск
Вход
Регистрация
Забыли пароль?
Новости
Оферты Коммерция Инвестиции
Индустриальный парк в Беларуси
Товары из Беларуси
ЕАЭС
Бизнес
Транспорт
Образование
Культура
Белорусские центры
Тесты
Главная
>
Субота 05 красавіка 2025 г.
Скоро
Свята Камаедзіцы
Подпишитесь на нашу рассылку
Подпишитесь на нашу рассылку
E-mail
Какую информацию Вы хотите получать?
Все
Новости
Анонсы и пресс-релизы
Мероприятия
Белорусские товары
↑ Свернуть
Популярные метки
Васілішкі
Барань
Макараўцы
Год исторической памяти
Латиница
Ліда
Дзяржынск
Лёзна
Чавусы
Аўцюкі
Беразіно
Всемирные игры дружбы
Кароцькі
Друскенікі
Вільня
Великая Отечественная война
Маладзечна
Капані
Антифашистский конгресс
Безработица
Дети Азии
Пашкава
Азербайджан
Смальяны
Мінск
Вставить в блог
Скопируйте следующий код для вставки в Ваш блог
Зайграй, зайграй, хлопча малы, І ў скрыпачку, і ў цымбалы, А я зайграю ў дуду, Бо ў Крошыне жыць не буду. Бо ў Крошыне пан сярдзіты, Бацька кіямі забіты, Маці тужыць, сястра плача: “Дзе ж ты пойдзеш, небарача?..”
Гэтыя радкі, вядомыя кожнаму беларусу, напісаныя ў той час, калі яшчэ не нарадзіліся ні Колас, ні Купала. Яшчэ не загучала “Дудка” Багушэвіча, і “Сялянкі” Дуніна-Марцінкевіча нават не было ў задуме. І ці даведаліся б мы калі-небудзь пра каваля й паэта Паўла Багрыма, каб…
Каб на пачатку ХІХ стагодзьдзя ў мястэчку Крошын не служыў ксёндз Мацей Магнушэўскі, які адкрыў пры касьцёле школу. Каб у 1822-м мястэчкам не завалодаў шляхціц Станіслаў Юрага, якому заманулася перапісаць вольных крошынцаў у мужыкі, каб увесьці паншчыну. Каб з-за сквапнасьці таго Юрагі ў 1828-м ня ўспыхнуў бунт, уціхамірваць які давялося губэрнатару. Менавіта тады з вуснаў пятнаццацігадовага крошынца й прагучалі гэтыя радкі: “Мне пастушком век ня быці, А ў маскалях трудна жыці, А я і расьці баюся, Дзе ж я, бедны, абярнуся?”
І яшчэ невядома, што болей напалохала расейскага чыноўніка — рашэньне пакрыўджанай шляхты бараніць свае правы ці гэтыя радочкі “на местном наречіі”. Гледзячы на прысуд — Багрым быў рэкрутаваны на 25 гадоў — верш прадстаўнік новай улады ацаніў дастойна.
Сёньня Крошын сустракае падарожніка вялікай сажалкай, у якой адбіваюцца двухпавярховыя катэджы колішняга калгасу-мільянэра. Калі глядзець на дагледжанасьць крошынскіх дамоў, чысьціню вуліцаў і аўтамабільны рух, гаспадарка і цяпер трымаецца. І амаль няма старасьвеччыны. Уражаньне, быццам прыехаў не ў старое мястэчка, а ў нядаўна заселеную вёску. Новая царква на плошчы, новае кафэ, новая школа.
У школу, дзе ёсьць музэй Паўла Багрыма, я і накіраваўся. Выкладчыца роднай мовы
Лілія Голас
сустрэла мяне вельмі прыязна.
(Голас: )
“Бачыце наш музэй. Можа, ён не такі прывабны. Тут усё зроблена рукамі вучняў ды настаўнікаў”.
(Карэспандэнт: ) “А які, на вашую думку, самы каштоўны экспанат?”
(Голас: )
“Вось. Я лічу — тое, што зроблена рукамі Багрыма. Хаця вялікага доказу, як кажуць, няма, але навукоўцы палічылі, што частка агароджы, весьнічкі, экспанаты, якія вы бачыце тут, зробленыя рукамі Паўла Багрыма. У радыюсе недзе пяцідзесяці кілямэтраў праехалі — і вось такія рэчы зробленыя толькі ў нас і ў Каўпеніцы, тут побач”.
Аглядаючы работы майстра, я быў вельмі зьдзіўлены паведамленьнем, што паэтычная спадчына паэта магла быць значна багацейшая. У Крошыне жыў чалавек, які меў поўны сшытак Багрымавых вершаў.
(Голас: )
“Я на той час была яшчэ вучаніцай гэтай школы. Каб мы ведалі, дык зьвярнуліся б да чалавека, які меў гэныя вершы. Ён сам быў глухі такі чалавек, глуханямы, але ў яго былі вершы Паўла Багрыма. І, як сьцьвярджала жонка, за непатрэбай, цяжка было з паперай — скурылі гэтыя вершы. Жонка яго сьцьвярджала так. Хто ж ведаў, што праз столькі гадоў мы станем вяртацца...”
Помнік Багрыму рабавалі не аднойчы. Вандалы вельмі любяць каляровыя мэталы. Апошні помнік (ужо трэці) з-за адсутнасьці медзі, дзякуй Богу, не кранаюць. Паэт выяўлены паводле вядомай працы Заіра Азгура.
(Голас: )
“Выява Паўла Багрыма. Зроблена па ўяўленьні. Як адкрывалі мы музэй, мне абяцалі эксгумацыю — і па парэштках цяпер крыміналістыка вельмі лёгка можа вызначыць, які чалавек, выяву яго зрабіць. Не зрабілі. Абяцаць — паабяцалі, але на гэта трэба сродкі, на гэта трэба дазвол. Гэта партрэт Азгура, а гэта Марачкін нам падараваў. Паглядзіце, два розныя абліччы. Такім уяўляюць яго. Практычна мы нічога ня маем — акрамя таго, што згадваецца ў архівах”.
Я быў вельмі ўсьцешаны тым, што костак Багрыма ўсё ж ня сталі выкопваць зь зямлі. Бо ці так гэта важна — які ён меў твар? Крыміналістыка кепска стасуецца з паэзіяй. Бо і сталы, вусаты прыгажун Азгура, і рашучы маладзён Марачкіна толькі ўзбагачаюць легенду. Тым больш, што гэта было так даўно! Зрэшты, у апошнім я моцна засумняваўся, спаткаўшы карэнную крошынку, патомную шляхцянку
Гражыну Сергель
. Яна вось ужо 89 гадоў жыве каля знакамітага на ўсю Беларусь касьцёлу.
(Сергель: )
“Некалі было мястэчка. Некалі былі кірмашы. Яно не падлягала паншчыне. Яно было вольнае! Вызваленьне ад паншчыны — кніга залатымі літарамі была выпісаная. Яе хавалі ў Крошыне па чарзе. Жыхары. Юрага быў… Нюхаў, нюхаў. У каго прыхоўваецца кніга гэтая. Вынюхаў ён. Прозьвішча Ролік. Паклікаў яго, падпаіў. “Прынясі, пакажы мне гэтую кнігу”. Гэты прынес, паказаў яму гэтую кнігу, той за кнігу — і шыш. Не аддаў. Усё жыцьцё не рабіў Крошын паншчыну, і раптам паншчына. Выклікаў полк карны. Расказвалі дзяды, прадзяды. І ад канторы да крыжа, стаяў на скрыжаваньні — усіх мужчын распранулі да палавіны, і салдаты розгамі секлі. Паплыла кроў аж у Шчару”.
(Карэспандэнт: ) “А што расказвалі дзяды-прадзеды пра Багрыма?”
(Сергель: )
“Наш жыхар крошынскі. Залатыя рукі меў. Ён многа трымаў вучняў. Ён зрабіў гэтую люстру. У яго была адна дачка, Альжбета. Дзе яны выехалі, невядома. Згубілі сьлед. А ён пісаў вершаў вельмі многа. У Гэлькі Камінскай маці сваячка была яго. Казала — во такі во зборнік у зялёных акладках, вершаў. Пры цару ж ня можна было пісаць. І гэтая Камінская хавала гэтыя вершы. Яна хавала, хавала, а потым дала дзецям. А дзеці папарывалі.
А ён меў залатыя рукі. Прынес пан Завадзкі яму брытву ангельскую. “Зробіш ты мне такую брытву?” “Пакінь, — кажа, — пачакай”. За тыдзень часу прыходзіць пан, ён кладзе дзьве брытвы перад ім. Кажа: “Выбірай, каторая твая, каторая мая”. Схапіўся Завадзкі за брытву Багрымаву. А як павярнуў, выпісана “П.Б. Крошын”. А на ангельскай нічога”.
Дзіўная старая пра падзеі даўно мінулай эпохі апавядала так, як быццам усё адбывалася нядаўна. Але наступная гісторыя пані Гражыны ўсё мне раслумачыла. Прага волі й гатовасьць да адпору не былі вытраўленыя з крошынцаў нават за саветамі. І выкаваная Багрымам жырандоля засталася ў касьцёле дзякуючы крошынскаму бунту 1960-х гадоў.
(Сергель: )
“Прыяжджалі зь Менску па гэтую люстру. Можа, дзесяць разоў прыяжджалі. Але ж кладаўшчык быў наш. Католік, Стэфан. Тут бабкі старыя, хто з чым. Хто зь віламі, Самахвіліхі маці з матыкаю. І стане каля дзьвярэй. І кажа: “Падыдзі. Я ўжо пражыла дзевяноста гадоў. Мне ўжо хопіць жыцьця. А табе галаву раскалю напалам”. Яна спраўная такая, маленькая жанчына, шустрая была”.
(Карэспандэнт: ) “У характары крошынскіх захавалася гэтая вольнасьць?”
(Сергель: )
“А хто нас крошынскіх засталося? Дзьве жанчыны. Чаму ён быў вольны? Некалі казалі: “Вільна капейку Крошыну вінна”. Крошын быў большы за Вільню некалі. Але ж швэды ішлі — зьнішчылі, татары ішлі — зьнішчылі. Якія войны ні ішлі, гэты Крошын згарыць. Другая сусьветная вайна прайшла — “асвабадзіцелі” спалілі. Як сьвечка згарэў. У 44-м годзе”.
Вось аказваецца, адкуль такая крошынская сучаснасьць. Маёй наступнай суразмоўцы,
бабе Ганьне
, таксама ёсьць чым згадаць “асвабадзіцеляў”. Яна іх добра запомніла не ад 1944, а ад 1939 году.
(Ганна: )
“Вывезьлі ў нас вельмі многа. І мы былі таксама ў сьпісах. На вываз. Вывезьлі ў першую чаргу сапраўдных палякаў. Легіянэры былі. Іх у першую чаргу. Сярод ночы, дзьве гадзіны на зборы, зь дзецьмі”.
(Карэспандэнт: ) “А вас за што ў гэтыя сьпісы?”
(Ганна: )
“Бацька любіў рабіць. Зямлі было многа. То нас у кулакі запісалі”.
(Карэспандэнт: ) “А што вас уратавала ад высылкі?”
(Ганна: )
“Немцы пайшлі з вайной”.
У бабы Ганны для мяне знайшлася яшчэ адна гісторыя. І таксама пра крошынскі бунт. 1949 году.
(Ганна: )
“Касьцёл я помню, як забіралі. Уся вёска была там. Быў старшыня — ня ведаю, зь якой ён вёскі родам. І ўмомант па Крошыне праляцела, што касьцёл прыйшлі забіраць. А ключы былі ў маёй сяброўкі. Яна гаворыць, што старшыня загадаў ключы аддаць. А старэнькія бабкі: не давайце, дзеткі, не давайце. Ключы мы з гэтай Засяй схавалі. Нікому не аддавалі. Паклікалі каваля. Ён кажа: “Забіце мяне на месцы, ня буду”. Прывезьлі са Старога Двара каваля, той таксама адмовіўся. Такі плач, крык бабы паднялі. І той ключ у Засі застаўся. А пасьля бацька яе аддаў. Як аддаў, тады склад зрабілі. Страшны дзень быў”.
Грукаючы ў хату
Гэлены Камінскай
, апошняй, хто бачыў Багрымавы вершы, я, прызнацца, хацеў цуду. А раптам... Але цуду ня здарылася.
(Камінская: )
“Вось тая вокладка. У ёй жа нічога няма. Яна, бачыце, якая зьнішчаная, старая”.
(Карэспандэнт: ) “Як шкада! Як так здарылася?”
(Камінская: )
“Яны вельмі дружылі з Багрымам. І бацька наш вельмі баяўся за гэтыя вершы”.
(Карэспандэнт: ) “Што ён расказваў? Аддаў, схаваў?”
(Камінская: )
“Дзецям ён не аддаваў. За гэтыя вершы адказваў бы. За гэтыя вершы. Ён мог іх спаліць, а мог аддаць гэтаму Багрыму. А, можа, той Багрым пакойны каму аддаў. Хто іх ведае. Вельмі даўно было”.
Вось з гэтым я, трымаючы пустую зялёную вокладку, у якой маглі быць аркушы, якім сёньня цаны б не было, пагадзіцца ніяк ня мог. Якое тут “даўно”! Калі Багрым памёр толькі ў 1891-м. А Гэленінаму бацьку было тады дваццаць гадоў. Якое “даўно”, калі адваяваная крошынцамі жырандоля дасёньня зачароўвае позіркі вернікаў. Якое “даўно”, калі аматарскі юначы вершык цяпер гучыць як крамола.
У Беларусі ўсё толькі пачынаецца. І прамінулыя ад першага крошынскага бунту гады — толькі разгон перад новымі бунтамі.
Радыё Свабоды
30.11.2006
Зьміцер Бартосік, Крошын
Ссылка на источник:
Крошын: радзіма Паўла Багрыма
Копировать
Отмена
Контакты
Законодательство
Наши баннеры
Добавить в избранное
Полезные ссылки
О проекте
© 2006-2010 SF7.
Разработка сайта:
веб-студия
творческой группы "Весна".
Сделано Весной